Dobrą oliwę z oliwek poznasz po trzech rzeczach: po nazwie kategorii na etykiecie, po smaku i po tym, jak była przechowywana. Najwyższa kategoria to „oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia”, czyli extra virgin. W smaku dobra oliwa jest owocowa, a gorycz i drapanie w gardle to jej zalety, nie wady. Kolor niewiele mówi. Poniżej wyjaśniamy, co oznaczają napisy na butelce, jak spróbować oliwy w domu i jak ją przechowywać.
Kategorie oliwy — co oznacza napis na etykiecie
Nazwy oliwy określa prawo UE. Na półce sklepowej spotkasz cztery kategorie:
- Oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia (extra virgin) — kwasowość wolna najwyżej 0,8%. W ocenie sensorycznej nie może mieć żadnej wady i musi być wyczuwalnie owocowa.
- Oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia (virgin) — kwasowość najwyżej 2%; dopuszcza niewielkie wady smaku.
- Oliwa z oliwek – składająca się z rafinowanej oliwy z oliwek oraz oliwy z oliwek z pierwszego tłoczenia — mieszanka oliwy rafinowanej i nierafinowanej.
- Oliwa z wytłoczyn z oliwek — z resztek po tłoczeniu, rafinowana.
Obie oliwy „z pierwszego tłoczenia” są uzyskiwane wyłącznie mechanicznie, bez rafinacji i bez rozpuszczalników. Kwasowość wolna to parametr mierzony w laboratorium, a nie kwaśny smak.
„Na zimno” — co to znaczy
Przepisy UE dopuszczają dwa określenia. Oba oznaczają, że oliwę uzyskano w temperaturze poniżej 27°C:
- pierwsze tłoczenie na zimno — tradycyjna metoda: miazgę z oliwek tłoczy się prasą,
- uzyskiwanie na zimno — metoda nowocześniejsza: oliwę oddziela się z miazgi przez przesączanie lub w wirówce.
Niska temperatura chroni aromat oliwy. Oba określenia dotyczą wyłącznie oliw z pierwszego tłoczenia.
Jak smakuje dobra oliwa: owocowość, gorycz, ostrość
Międzynarodowa Rada Oliwna (IOC) wymienia trzy pozytywne cechy oliwy:
- owocowość — zapach i smak zdrowych, świeżych oliwek, zielonych lub dojrzałych; zależy od odmiany,
- gorycz — typowa dla oliwy z oliwek zielonych lub dopiero zmieniających kolor,
- ostrość — piekące drapanie w gardle, typowe dla oliwy z początku sezonu, z niedojrzałych owoców.
Drapanie w gardle ma konkretną przyczynę. Odpowiada za nie oleokantal, związek z grupy polifenoli. Badacze opisali to w 2005 roku w „Nature”: oleokantal pobudza receptory, które są przede wszystkim w gardle, dlatego oliwa „szczypie” w gardło, a nie w język. Gorycz wiąże się z innymi polifenolami oliwy.
Wady to zapachy, których w dobrej oliwie nie ma: stęchlizna, pleśń, ocet albo wino, zjełczały tłuszcz. Biorą się z uszkodzonych lub zbyt długo przechowywanych oliwek albo z utlenienia oliwy.
Jak spróbować oliwy w domu
Zawodowi degustatorzy pracują według metody IOC. W domu wystarczy jej uproszczona wersja:
- Nalej łyżkę oliwy do małego kieliszka lub szklanki.
- Ogrzej naczynie w dłoniach — degustatorzy oceniają oliwę w temperaturze około 28°C, bo wtedy najlepiej pachnie.
- Powąchaj kilka razy, powoli i głęboko.
- Weź mały łyk i rozprowadź go po całych ustach.
- Wciągnij przez usta kilka krótkich wdechów powietrza. Wtedy poczujesz owocowość, a po chwili gorycz i drapanie w gardle.
- Porównujesz kilka oliw? Między próbkami zjedz plasterek jabłka i popij wodą.
Degustatorzy IOC używają ciemnych kieliszków, żeby kolor nie wpływał na ocenę. Kolor nie jest też parametrem żadnej kategorii w normach UE. Zielona oliwa nie jest z definicji lepsza od złotej.
Koroneiki — oliwa z Krety
Koroneiki to najszerzej rozpowszechniona odmiana oliwek w Grecji, uprawiana między innymi na Peloponezie i na Krecie. Botaniczny przydomek microcarpa oznacza „drobnoowocowa” — oliwki Koroneiki są małe.
Badania składu oliw greckich pokazują, że oliwa z Koroneiki ma najwyższy stosunek kwasu oleinowego do linolowego spośród badanych odmian. Wskazuje to na dużą odporność tej oliwy na utlenianie.
Zbiór oliwek zwykle zaczyna się późną jesienią i trwa do wiosny. Oliwa z wcześniej zebranych, zielonych owoców jest zwykle bardziej gorzka i ostra, z dojrzalszych — łagodniejsza.
Jak przechowywać oliwę
Według zaleceń IOC największym wrogiem oliwy jest światło, drugim ciepło, a tlen powoduje jełczenie.
- Temperatura: 13–25°C, z dala od kuchenki i okna.
- Opakowanie: ciemne szkło, puszka albo stal.
- Po otwarciu: zamykaj szczelnie i zużyj jak najszybciej — IOC podaje 1–3 miesiące.
- Lodówka: niepotrzebna. W zimnie część oliwy mętnieje i krzepnie, ale to odwracalne i nie szkodzi jakości — w temperaturze pokojowej wróci do normy.
Jak podawać oliwę
Aromat oliwy extra virgin najlepiej czuć na zimno. Skrop nią świeże pieczywo, sałatkę, warzywa z grilla albo zupę tuż przed podaniem.
Na degustacjach w naszej winnicy podajemy oliwę z Krety razem z serami, obok naszych win. W domu najprościej spróbować jej z kromką świeżego pieczywa — wtedy owocowość i gorycz czuć bez żadnych dodatków.
Nasza oliwa z Krety
To ta sama oliwa, którą serwujemy na degustacjach: ekologiczna oliwa extra virgin z odmiany Koroneiki z gaju Kato Dris na Krecie. Uzyskana wyłącznie mechanicznie, bez rafinacji i bez mieszania z innymi oliwami. Ma certyfikat rolnictwa ekologicznego (COSMOCERT, GR-BIO-18). Butelka 0,75 l.
Logo rolnictwa ekologicznego UE wolno umieścić tylko na produkcie z certyfikatem. Gwarantuje ono, że co najmniej 95% składników pochodzenia rolniczego pochodzi z upraw ekologicznych.
Na prezent dla kogoś, kto gotuje, łączymy tę oliwę z wytrawnym Rieslingiem w zestawie Oliwa i Riesling. Więcej pomysłów jest w poradniku prezent dla miłośnika wina.
Najczęstsze pytania
Co to znaczy extra virgin?
To najwyższa kategoria oliwy: „oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia”. Uzyskana wyłącznie mechanicznie, z kwasowością najwyżej 0,8%, bez żadnych wad smaku i z wyczuwalną owocowością.
Czy gorzka oliwa jest zepsuta?
Nie. Gorycz i ostrość to według IOC pozytywne cechy oliwy, związane z polifenolami. Zepsutą oliwę poznasz po zapachu stęchlizny, octu albo starego orzecha.
Dlaczego oliwa drapie w gardle?
Przez oleokantal — jeden z polifenoli oliwy. Pobudza receptory obecne przede wszystkim w gardle.
Czy kolor oliwy świadczy o jakości?
Nie. Kolor nie jest kryterium żadnej kategorii, a zawodowi degustatorzy oceniają oliwę w ciemnych kieliszkach, żeby kolor ich nie sugerował.
Czy oliwę trzymać w lodówce?
Nie trzeba. Wystarczy ciemne miejsce w temperaturze 13–25°C. W lodówce oliwa mętnieje i gęstnieje, ale w temperaturze pokojowej wraca do normy.
Fakty w skrócie
- Najwyższa kategoria
- oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia (extra virgin)
- Kwasowość extra virgin
- najwyżej 0,8%
- „Na zimno”
- uzyskana poniżej 27°C
- Cechy pozytywne wg IOC
- owocowość, gorycz, ostrość
- Drapanie w gardle
- oleokantal, jeden z polifenoli
- Kolor
- nie jest kryterium jakości; degustacja w ciemnym kieliszku
- Przechowywanie
- ciemno, 13–25°C, szczelnie; po otwarciu zużyć w 1–3 miesiące
- Koroneiki
- najszerzej rozpowszechniona odmiana oliwek w Grecji; drobne owoce
Sprawdź też:


